Mọi thứ đều có tính chất hai mặt – ưu điểm song hành cùng nhược điểm
Trong cuộc sống, mọi sự vật, mọi vấn đề đều có tính chất 2 mặt: ưu điểm và nhược điểm song hành. Và bộ não thông minh của con người chính là công cụ tuyệt vời để phát huy ưu điểm, khắc phục nhược điểm của mọi thứ.
Bạn hãy xem.
♦ Lửa có ưu điểm là có thể sưởi ấm, tỏa sáng, làm chín thức ăn, làm vũ khí bảo vệ ta trước thú dữ. Nhưng nhược điểm của nó là gây bỏng, có thể thiêu rụi mọi thứ khi hỏa hoạn, có thể làm chết người.
Hiểu rõ đặc tính của lửa, con người đã nghĩ ra đủ loại bếp, lò sưởi, nến, đuốc, máy hàn… và hàng ngàn dụng cụ khác để lửa phục vụ cuộc sống, đồng thời cũng chế ra đủ các biện pháp phòng cháy, chữa cháy.
♦ Nước có ưu điểm là nuôi dưỡng sự sống, làm sạch, làm mát, hòa tan các chất khác, khi nước di chuyển mang theo năng lượng rất lớn. Nhưng nhược điểm của nó là gây đuối nước, có thể nhấn chìm, cuốn phăng mọi thứ khi có dòng nước lớn.
Hiểu rõ đặc tính của nước, con người đã nghĩ ra đủ loại cách khai thác nguồn nước như đào giếng, đào hồ, đào kênh, đào mương, xây thủy điện, lọc nước v.v…đồng thời cũng chế ra đủ các biện pháp chống nước như chế phao, áo mưa, đắp đê v.v…
Cứ thế mở rộng ra, danh sách này sẽ kéo dài vô tận, vì công việc của loài người chúng ta suốt mấy vạn năm lịch sử qua, chính là quan sát, nghiên cứu mọi thứ để tận dụng ưu điểm, khắc chế nhược điểm của chúng.
Không tin thì bạn cứ vơ lấy bất cứ thứ gì bạn thấy quanh mình và kiểm tra điều này. Đó đều là những thành quả của những thế hệ đi trước đã suy nghĩ, sáng tạo, sửa chữa, nâng cấp để chúng ta có thể sử dụng mọi thứ đồng thời hạn chế bị chúng gây tổn hại.
Vấn đề! Rất nhiều người chỉ nhìn vấn đề theo một chiều
Nhưng có lẽ được sống trong những thành quả này quá lâu, rất nhiều người trong chúng ta đã quên hoặc không để ý rằng mọi thứ luôn có đủ hai mặt tốt và xấu song hành, thay vào đó là một cách hiểu khác đơn giản hơn: hoặc Tốt – hoặc Xấu, hết.
Ví dụ như, cầm một gói heroin, mọi người nghĩ gì ? Đa số sẽ nói: “Ồ, nó xấu, nó là tệ nạn xã hội cần tránh xa”. Nhưng ít ai biết được rằng, ban đầu, heroin vốn được các dược sĩ điều chế ra với một sứ mệnh rất tốt đẹp: để làm thuốc giảm đau, chữa ho. Và heroin làm rất tốt việc này.
Hay một ví dụ khác: núi lửa phun trào, mọi người nghĩ gì ? Đa số sẽ nói: “Đó là thảm họa, một thứ tồi tệ, khiến nhiều người chết và có thể xóa sổ cả một nền văn minh”. Nhưng ít ai biết được rằng, núi lửa phun trào mang theo rất nhiều khoáng chất lên mặt đất, khiến đất đai màu mỡ, tạo ra nhiều mỏ quặng quý giá, cùng với lượng CO2 giữ ấm hành tinh, góp công giúp thế giới thoát khỏi kỷ băng hà lạnh giá. Không có núi lửa phun trào, e rằng loài người không có ngày hôm nay.
Lối suy nghĩ phân chia mọi thứ ra thành “hoặc tốt, hoặc xấu – chỉ một trong hai” rất đáng để chúng ta xem xét lại.
Ưu điểm của nó: tiết kiệm năng lượng, đỡ phải suy nghĩ nhiều. Cuộc sống quá phức tạp, nếu cái gì cũng phân tích sâu xa, chúng ta sẽ nổ não mất. Thế nên, cứ chia ra 2 loại, hoặc tốt, hoặc xấu, sẽ giúp chúng ta nhanh chóng đưa ra quyết định.
Còn nhược điểm, nó khiến chúng ta hiểu sai tính chất của mọi thứ, dẫn đến những quyết định sai lầm trong cuộc sống.
Ví dụ: một số người cho rằng an toàn là tốt, và họ bảo bọc con cái trong mức an toàn tối đa, không cho trẻ tiếp xúc với đất cát, những thứ không sạch sẽ vì sợ nhiễm khuẩn, hạn chế cho trẻ ra đường, khám phá những thứ lạ lẫm ngoài cuộc sống vì sợ nguy hiểm…
Họ không hiểu được rằng, an toàn cũng có nhược điểm, đó là làm thui chột ý chí, sức đề kháng của con người. Và khi con họ lớn lên trong môi trường an toàn thái quá, khi bước ra đời, chúng sẽ bị sốc và khó lòng thích ứng nổi với dòng đời vốn luôn nghiệt ngã. Chúng sẽ bị thua sút so với những người từng trải, dễ bị tổn thương khi có sự cố, thiếu ý chí để làm việc lớn. Với mức an toàn thái quá, họ đã hại con mình bằng một cách không ngờ tới.
Vậy, chúng ta phải làm sao ?
3 bước để nhìn rõ tính chất hai mặt của vấn đề
Bước thứ nhất: nhận diện đủ hai mặt của vấn đề.
♦ Ưu điểm là gì ?
♦ Nhược điểm là gì ?
♦ Cái nào nhiều hơn, với tỉ lệ bao nhiêu ?
Ví dụ việc đánh đề, một hình thức cờ bạc rất phổ biến ở Việt Nam. Ưu điểm của nó: nếu trúng sẽ được lời to, đặt 1 ăn 70. Cảm giác hồi hộp chờ kết quả khiến tâm lý phấn khích với một số người. Nhược điểm của nó: tỉ lệ trúng chỉ 1%, dễ gây bệnh “viêm màng túi”, chơi đề nhiều có thể gây nghiện, và một khi nghiện nặng, có thể sẽ được ra ngoài đê ở, ngắm sao thỏa thích.
Thực tế là rất đông người đã tán gia bại sản, gia đình ly tán, thậm chí tự tử vì chơi đề. Rõ ràng nhược điểm nhiều hơn ưu điểm với một tỉ lệ áp đảo.
Cứ như vậy, bạn mở rộng, xem xét lại từng thứ, từng vấn đề rồi trả lời hết được 3 câu trên một cách chính xác, đầy đủ, bạn sẽ có được một cái nhìn khách quan, toàn diện. Dần dần xây dựng nên một tư duy độc lập cho chính mình.
Từ đó, bạn thoát ra khỏi những cách nhìn đầy thiên kiến, lệch lạc. Thậm chí, bạn sẽ nhận ra, có những “mạng lưới tẩy não” đang âm thầm thao túng xã hội, và với sự tỉnh táo, bạn đang thoát khỏi bàn tay của chúng.
Bạn có thể đứng ngoài những cuộc tranh cãi không hồi kết và mỉm cười, vì bạn rõ ai cũng có cái đúng và cái sai của mình, và vấn đề không phải là đúng hay sai, mà là chúng có phù hợp với nhau hay không mà thôi?
Với bước thứ nhất – đánh giá ưu/ nhược điểm này, bạn có thể làm với mọi thứ, mọi vấn đề, nó giúp tăng chiều sâu cho kho tàng tri thức của bạn. Và đa số mọi thứ sẽ chỉ cần dừng lại ở đây là đủ. Riêng với những thứ bạn quan tâm, những cách thức bạn muốn áp dụng, hãy qua bước thứ hai.
Bước thứ hai: hãy đánh giá lại điều kiện của chính mình, xem có phù hợp không ?
Nếu như mọi thứ đều có ưu và nhược điểm riêng, thế thì chính bạn cũng vậy. Mỗi người trên đời là một phiên bản độc lập, riêng biệt với những đặc tính, ưu điểm, nhược điểm khác hẳn nhau. Thế nên, không có bất cứ thứ gì, cách gì có thể phù hợp với tất cả mọi người, mọi đối tượng.
Một người thấy quanh họ có rất nhiều người tập gym một thời gian, cơ thể trở nên rắn chắc, khỏe mạnh, phô ra những cơ bắp cuồn cuộn đầy sức sống. Vậy là anh ta cũng hăng hái tập gym. Nhưng không bao lâu anh ta phải nhập viện, hóa ra, anh ta có bệnh lý tim mạch tiềm ẩn, tập gym khiến tim anh ta không chịu nổi, dẫn đến đột quỵ. Không chỉ mình anh, những người có bệnh nền như thoát vị đĩa đệm, thoái hóa cột sống cũng cần tránh tập gym nếu không muốn trầm trọng hơn.
Qua đó, hãy nhớ rằng hiểu rõ điều kiện và tính cách của chính mình là rất quan trọng. Dựa vào đó, bạn mới xác định được cái gì phù hợp với mình. Một thứ dù rất tốt với người khác, nhưng lại không hợp với bạn, bạn không thể duy trì lâu dài được, thậm chí, nó sẽ gây hại. Ngược lại, có một số thứ gây phản ứng tiêu cực với nhiều người, nhưng bất ngờ là nó lại phù hợp với bạn, giúp bạn tốt lên.
Vậy nên, đừng hỏi “Cái đó tốt hay xấu, có lợi hay có hại?”. Đó là một câu hỏi sai. Câu hỏi đúng phải là: “Nó có phù hợp với tôi không ?”
Bước thứ ba, trả lời cho câu hỏi: ” Nếu phù hợp thì dùng với tỉ lệ bao nhiêu là hợp lý ? Dùng với yêu cầu thời gian, địa đểm, điều kiện như thế nào ?”
Một thứ cho dù có phù hợp với bạn, thì nó cũng chỉ có lợi khi nó được giữ trong mức độ hợp lý, và thường sẽ có nhiều điều kiện đi theo.
Nếu bạn đã từng lái xe máy (ô tô cũng tương tự) bạn sẽ thấy nó cho phép bạn điều chỉnh tốc độ xe bằng tay vặn ga. Khi cần đi chậm, bạn vặn ga nhẹ. Khi cần đi nhanh, bạn vặn ga mạnh hơn. Từ 0 đến 120 km/h, bạn toàn quyền điều chỉnh tốc độ sao cho phù hợp với mục đích, tình hình giao thông. Nếu để ý, bạn sẽ thấy, tốt hay xấu, lợi hay hại không hề cố định, mà phụ thuộc vào cách bạn vặn ga.
Giả sử buổi sáng bạn có 20 phút để đi tới chỗ làm cách nhà bạn 10km. Nếu bạn vặn nhẹ tay ga cho xe đi với vận tốc ~10km/h, bạn sẽ đến được công sở nhưng muộn giờ làm vì đi quá chậm. Nếu bạn vặn mạnh hơn một chút, lên 35km/h, bạn sẽ đến chỗ làm kịp giờ. Nhưng nếu bạn vặn mạnh ga hơn nữa, lên tới 90km/h, khả năng là bạn sẽ đến nghĩa trang thay vì đến chỗ làm.
Những thứ khác, những mặt khác trong cuộc sống cũng tương tự, tốt hay xấu không chỉ cùng lúc có mặt trong mọi thứ, mà nó còn thay đổi liên tục tùy theo tỉ lệ, mức độ, hoàn cảnh. Việc của bạn là phải quan sát điều kiện thực tế, rồi điều chỉnh liên tục sao cho phù hợp nhất, đạt hiệu quả tốt nhất.
Lấy ánh nắng làm ví dụ. Nó rất cần thiết cho cơ chế sinh học của con người: giúp tổng hợp vitamin D, tăng cường miễn dịch, hỗ trợ xương chắc khỏe, cải thiện tâm trạng và điều hòa đồng hồ sinh học. Nhưng nếu phơi nắng quá lâu, nhất là vào khung giờ gay gắt, tia UV có thể phá hủy tế bào da, gây bỏng, lão hóa sớm, thậm chí ung thư da.
Nếu bạn sống ở vùng lạnh, kiểu như ở Nhật vào mùa đông, bạn cần phơi nắng 30 phút mỗi ngày để có thêm vitamin D. Nhưng nếu bạn đang sống ở Sài Gòn giữa mùa hè lên đến 50oC vào buổi trưa, phơi nắng như thế có thể khiến bạn nhập viện vì mất nước. Bạn cần giảm thời gian phơi nắng lại, khoảng 5-10 phút là đủ. Ngoài ra, bạn còn cần tránh lúc nắng gắt (ở Việt Nam, tùy mùa, nắng gắt có thể bắt đầu từ 8h sáng) mặc trang phục thoáng mát, che 80% cơ thể là hợp lý.
Mọi thứ khác cũng đều tương tự, bạn cần tìm hiểu và xác định tỉ lệ hợp lý là như thế nào, những điều kiện và cách thức cần thiết đi kèm. Quan trọng là phải điều chỉnh liên tục theo tình hình cụ thể. “Lạnh thì thêm áo, nóng thì bật quạt”, hãy mở rộng quy tắc ấy ra mọi vấn đề, bạn sẽ thấy mình trở nên cực kỳ linh hoạt và giải quyết được rất nhiều vấn đề mà tư duy cứng ngắc sẽ không thể làm được.
Kết
Vậy đó, thế giới này mọi thứ đều tương đối, không tồn tại thứ gì chỉ có mặt tốt, hoặc chỉ có mặt xấu, mà luôn song hành cả tốt và xấu theo một tỉ lệ biến động không ngừng. Hiểu rõ điều đó và điều chỉnh sao cho phù hợp, tức là bạn đã mở khóa thành công một nguồn sức mạnh kỳ diệu: kỹ năng TƯ DUY ĐA CHIỀU. Đó chính là nguồn sức mạnh suốt hàng vạn năm qua đã đưa loài người từng bước chiếm lĩnh đỉnh cao văn minh. Và nay, nó nằm trong tay bạn.
Xem thêm
